EVALI sendromu, elektronik sigara veya vaping ürünlerini kullanan kişilerde ortaya çıkabilen, bazen ani bazen sinsi ilerleyen ciddi bir akciğer hastalığıdır. Elektronik sigara hastalığı olarak da bilinir. Birçok hasta başlangıçta bunu basit bir enfeksiyon, grip ya da alerjik bir durum sanarak geciktirebilir.
Bu hastalığı önemli kılan nokta, yalnızca nefes darlığına yol açması değil, bazı olgularda hızla ağırlaşarak yoğun bakım gerektirebilecek solunum yetmezliğine kadar ilerleyebilmesidir. Özellikle genç yaş grubunda görülmesi, elektronik sigaraların “zararsız” olduğu algısıyla çelişen çarpıcı bir gerçektir.
Bu yazıda EVALI sendromunun ne olduğu, neden geliştiği, hangi belirtilerle kendini gösterdiği ve tedavinin nasıl planlandığı, hastayı korkutmadan ama net bir çerçevede ele alınmaktadır.
EVALI Sendromu Nedir?
EVALI sendromu, elektronik sigara veya vaping ürünlerinin kullanımıyla ilişkili olarak gelişen, akciğer dokusunda yaygın iltihap ve hasar ile seyreden bir hastalıktır. Bu hastalık klasik zatürreden farklıdır. Akciğerlerde mikrobik bir enfeksiyon olmadan, solunan kimyasal maddelerin doğrudan akciğer dokusuna zarar vermesi sonucu gelişir. Bu nedenle antibiyotik tedavisine çoğu zaman yanıt vermez ve tanısı dikkatli değerlendirme gerektirir.
EVALI Sendromu Neden Olur?
EVALI sendromunun temel nedeni, elektronik sigara aerosollerinin içinde bulunan bazı kimyasal maddelerin akciğer dokusunda toksik ve iltihaplayıcı etki oluşturmasıdır. Özellikle bazı vaping sıvılarında bulunan yağ bazlı maddeler ve katkı maddeleri, akciğerlerin hava keseciklerinde birikerek ciddi inflamasyona yol açabilir.
Bu hasar tek bir kullanım sonrası gelişebileceği gibi, haftalar veya aylar süren kullanımın ardından da ortaya çıkabilir. Hastalık yalnızca nikotin içeren ürünlerle değil, nikotin içermeyen veya farklı maddeler içeren elektronik sigaralarla da görülebilir. Bu durum, “nikotin yoksa zararsızdır” algısının doğru olmadığını gösterir.
EVALI Sendromu Belirtileri
EVALI sendromu genellikle solunum sistemi belirtileri ile başlar. Nefes darlığı, kuru öksürük ve göğüste baskı hissi en sık görülen şikâyetlerdir. Bu belirtiler günler içinde giderek artabilir.
Birçok hastada solunum belirtilerine ek olarak ateş, halsizlik, kas ağrıları ve genel kırgınlık eşlik eder. Bazı olgularda mide bulantısı, kusma, karın ağrısı ve ishal gibi sindirim sistemi belirtileri ön planda olabilir. Bu nedenle hastalık başlangıçta akciğerle ilişkilendirilmeyebilir.
Ağır vakalarda oksijen düzeyi düşer, hızlı nefes alma gelişir ve hasta konuşmakta zorlanacak hale gelebilir. Bu tablo acil müdahale gerektirir.
EVALI Sendromu Neden Önemlidir?
EVALI sendromu, bazı hastalarda hafif seyredebilirken, bazı olgularda çok kısa sürede ağır solunum yetmezliğine yol açabilir. Özellikle genç ve daha önce akciğer hastalığı olmayan bireylerde görülmesi nedeniyle tehlike çoğu zaman geç fark edilir.
Hastalığın gecikmiş tanısı, yoğun bakım ihtiyacını ve kalıcı akciğer hasarı riskini artırabilir. Bu nedenle elektronik sigara kullanan bir kişide yeni gelişen solunum belirtileri ciddiyetle değerlendirilmelidir.
EVALI Sendromu Kimlerde Görülür?
EVALI sendromu en sık genç erişkinlerde ve ergenlerde görülür. Elektronik sigarayı düzenli veya aralıklı kullanan herkes risk altındadır. Kullanım süresi kısa olsa bile hastalık gelişebilir.
Daha önce astım veya başka bir akciğer hastalığı olan kişilerde tablo daha ağır seyredebilir. Ancak tamamen sağlıklı bireylerde de görülebileceği unutulmamalıdır.
EVALI Sendromu Kalbi Etkiler mi?
EVALI sendromu esas olarak akciğerleri tutan bir hastalık gibi görünse de, akciğerlerin etkilenmesi kalbi doğrudan ve dolaylı olarak zorlayan bir süreci başlatır. Akciğerlerde gelişen iltihap ve oksijen alışverişinin bozulması, kalbin dokulara yeterli oksijenli kan göndermesini güçleştirir. Bu durum özellikle kalbin sağ tarafı üzerinde ek yük oluşturur.
Akciğerlerde oksijen düzeyinin düşmesiyle birlikte kalp daha hızlı ve daha güçlü çalışmak zorunda kalır. Bunun sonucunda çarpıntı, istirahatte bile kalp hızında artış ve efor kapasitesinde belirgin azalma görülebilir. Daha önce kalp hastalığı olan kişilerde bu tablo çok daha belirgin hale gelebilir ve mevcut kalp sorunları ağırlaşabilir.
EVALI’ye eşlik eden sistemik iltihaplanma, kalp kasını ve kalbin elektriksel sistemini de etkileyebilir. Bazı hastalarda ritim bozuklukları, tansiyon dalgalanmaları ve nadiren kalp kası fonksiyonlarında geçici zayıflama gelişebilir. Bu etkiler çoğu zaman doğrudan kalp hastalığı değildir; ancak akciğer kaynaklı stresin kalbe yansımasıdır.
Ağır olgularda akciğer basınçlarının yükselmesi, kalbin sağ tarafında zorlanmaya yol açabilir. Bu durum tedavi geciktiğinde kalp yetmezliği bulgularına benzeyen bir tablo oluşturabilir. Bu nedenle EVALI tanısı alan hastalarda yalnızca solunum değil, kalp bulgularının da yakından izlenmesi gerekir.
EVALI Sendromu Tanısı Nasıl Konur?
Tanı, hastanın elektronik sigara veya vaping öyküsünün ayrıntılı şekilde sorgulanmasıyla başlar. Akciğer grafisi ve bilgisayarlı tomografide yaygın akciğer tutulumu saptanır.
Tanının en önemli özelliği, enfeksiyon gibi diğer nedenlerin dışlanmasıdır. Kan testleri, mikrobiyolojik incelemeler ve bazen bronkoskopi ile akciğerlerden örnek alınarak başka hastalıklar ekarte edilir. EVALI tanısı çoğu zaman dışlama yoluyla konur.
EVALI Sendromu Tedavisi
EVALI sendromunun tedavisinde en kritik adım, elektronik sigara ve vaping ürünlerinin derhal ve tamamen bırakılmasıdır. Kullanım devam ettiği sürece iyileşme mümkün değildir.
Hafif vakalarda hastanın yakından izlenmesi ve destekleyici tedavi yeterli olabilir. Orta ve ağır vakalarda oksijen tedavisi gerekir. Akciğerlerdeki iltihabı baskılamak amacıyla kortikosteroid tedavisi sıklıkla kullanılır ve birçok hastada belirgin klinik düzelme sağlar.
Antibiyotikler, eşlik eden bir enfeksiyon şüphesi varsa başlanabilir ancak EVALI’nin temel tedavisi değildir. Ağır solunum yetmezliği gelişen hastalarda yoğun bakım desteği ve mekanik solunum gerekebilir.
Tedavi süresi hastalığın şiddetine göre değişir. Çoğu hasta uygun tedaviyle haftalar içinde belirgin şekilde iyileşir ancak bazı olgularda uzun süreli nefes darlığı ve akciğer fonksiyonlarında kalıcı azalma görülebilir.
EVALI Sendromu İyileşir mi?
Birçok hasta, erken tanı ve doğru tedavi ile tamamen iyileşir. Ancak hastalık ağır seyretmişse akciğerlerde kalıcı hasar kalabilir. En önemli belirleyici faktör, hastalığın ne kadar erken fark edilip tedavi edildiğidir.
Elektronik sigaraya tekrar başlanması, hastalığın yeniden ortaya çıkmasına veya daha ağır seyretmesine yol açabilir.
Ne Zaman Doktora Başvurulmalı?
Elektronik sigara kullanan bir kişide yeni başlayan nefes darlığı, geçmeyen öksürük, göğüs ağrısı, ateş veya açıklanamayan halsizlik varsa gecikmeden tıbbi değerlendirme yapılmalıdır. Nefes almakta zorlanma, dudaklarda morarma veya bilinç bulanıklığı durumunda acil başvuru gereklidir.
Özet
EVALI sendromu, elektronik sigara kullanımına bağlı gelişen ciddi bir akciğer hastalığıdır. Masum bir solunum yolu enfeksiyonu gibi başlayabilir ancak hızla ağırlaşabilir. En etkili korunma yolu elektronik sigaradan tamamen uzak durmaktır. Erken tanı ve uygun tedavi ile çoğu hastada yüz güldürücü sonuçlar elde edilebilir.
Referans: EVALI Syndrome
